W kwietniu 1919 roku przybyła do Puszczy Białowieskiej grupa badaczy, którym przewodził znakomity polski botanik prof. Władysław Szafer. Celem tej komisji było stwierdzenie, czy żubry przetrwały zawieruchę wojenną.

Penetrującym ostępy Puszczy członkom komisji udało się jedynie napotkać pojedyncze tropy i porozrzucane po lesie kości żubrów – były to pozostałości po ostatnich na świecie wolnożyjących żubrach nizinnych.

W 1923 roku 2 czerwca podczas Międzynarodowego Kongresu Ochrony Przyrody w Paryżu Wice Dyrektor Państwowego Muzeum Zoologicznego w Warszawie Jan Sztolcman wygłosił „Apel w sprawie konieczności ratowania żubra”.

Konsekwencją wystąpienia Sztolcmana było powołanie Międzynarodowego Towarzystwa Ochrony Żubra. Pierwszym celem Towarzystwa było sporządzenie ewidencji wszystkich ocalałych żubrów, czyli osobników hodowanych w ogrodach zoologicznych i prywatnych hodowlach.

Pierwszy spis wykazał 54 osobniki (29 samców i 25 samic) o udokumentowanym pochodzeniu. Z pierwszym numerem w Księdze Rodowodowej Żubrów (wydawanej w tym czasie w Niemczech) zapisany został PLANET urodzony w 1881 r w Pszczynie, a z drugim numerem BELLONA urodzona w 1883 r. w berlińskim ZOO.

W Księdze Rodowodowej zostały wyróżnione linie: białowieska, a w jej obrębie pszczyńska oraz białowiesko-kaukaska (żubry nizinne z domieszką krwi żubra kaukaskiego).

 

Po 10 latach nieobecności żubra w Puszczy Białowieskiej, dzięki staraniom wielu osób i dużym nakładom finansowym zakupiono i przywieziono do Puszczy 2 pierwsze osobniki. Te podniosłe wydarzenie miało miejsce 19 września 1929 r.

Pierwszymi, powracającymi do Puszczy Białowieskiej żubrami były: samiec Borusse a nieco później 2 samice (czystej krwi białowieskiej): Biserta i Biscaya.

W 1936 r. do zagrody hodowlanej w Puszczy Białowieskiej został przywieziony z Pszczyny samiec Plisch, który miał fundamentalne znaczenie dla restytucji żubra nizinnego. Pozostawił po sobie 45 cieląt urodzonych przez 15 samic.

 

 Przed II Wojną Światową w rezerwacie hodowlanym w Puszczy Białowieskiej żyło 16 osobników żubra, z czego 7 czystej krwi nizinnej.

We wrześniu 1939 r. do Puszczy wkraczają wojska radzieckie. Dowództwo wojsk przychyla się do prośby dyrekcji Parku o ochronę i hodowlę żubrów. Żmudny proces restytucji gatunku trwa nadal.

Stacjonujące od 1941 r. w Białowieży władze niemieckie nie poświęcają hodowli żubra należytej uwagi – przyczyniło się to do śmierci kilku cieląt a część dorosłych osobników zostaje zabita przez kłusowników.

Biserta, tak zasłużona dla restytucji gatunku ginie w 1943 r. od kuli Głównego Łowczego III Rzeszy – marszałka Göringa.

 

Po zakończeniu wojny w Polsce żyło 44 żubry, z czego 17 szt. w rezerwacie hodowlanym Parku Narodowego w Białowieży, w tym tylko 4 osobniki (2 samce i 2 samice) czystej krwi białowieskiej.

W sumie w restytucji gatunku wzięło udział 12 osobników, z czego 7 dało początek czystej krwi żubrom nizinnym, a wszystkie 12 nizinno-kaukaskim.

Po wojnie prace zmierzały do wyeliminowania z białowieskiej hodowli żubrów linii białowiesko – kaukaskiej. Ostatni żubr tej linii został wywieziony z Puszczy Białowieskiej 25 września 1950 r.

 

Pomyślny, powojenny rozwój hodowli pozwolił na powrót żubra do natury - pierwsze dwa żubry wypuszczono na wolność w Puszczy Białowieskiej już w 1952 r. Pierwsze cielę na wolności urodziło się w 1957 r. Najlepsze efekty dawało wypuszczanie na wolność osobników w wieku 1 - 3 lat. Grupa założycielska stada wolnościowego składała się z 28 żubrów (9 samców i 19 samic).

W 1965 r. liczebność żubrów żyjących na wolności przekroczyła 100 osobników, a już w 1970 - 200 sztuk. W 1973 r. populacja liczyła 250 osobników.

Od 1971 r. rozpoczęto regulację pogłowia populacji żubrów w Puszczy Białowieskiej. Na początku odbywało się to głównie poprzez odławianie i wywóz osobników do innych ośrodków hodowli. Od chwili rozpoczęcia odstrzałów selekcyjnych tylko w dwóch przypadkach zostały one wykonane przez „dewizowych” myśliwych. Poza w/w przypadkami odstrzałami selekcyjnymi, pod czujnym okiem komisji z Ministerstwa Środowiska, zajmują się przeszkoleni pracownicy Parku.

 

Zimą 2004 r. stwierdzono występowanie w polskiej części Puszczy Białowieskiej 351 sztuk żubrów. W latach 1955 - 2002 w polskiej części Puszczy Białowieskiej odłowiono 268 a odstrzelono 641 żubrów, czyli łącznie 909 sztuk.

 
     
     
     
  Restytucja żubra